Zapalenie Spojówek – przyczyny, objawy i diagnoza

Czym jest zapalenie spojówek i jaką rolę pełni spojówka?

Zapalenie spojówek to zapalenie błony śluzowej oka, czyli spojówki, która wyścieła od środka powieki i przechodzi na przednią część gałki ocznej. Spojówka chroni powierzchnię oka, uczestniczy w nawilżaniu i stanowi barierę dla drobnoustrojów, ale jednocześnie jest stale narażona na kurz, zanieczyszczone powietrze i kontakt z rękami. Z tego powodu zapalenie w obrębie spojówki należy do najczęstszych chorób oczu, a stan zapalny może rozwinąć się po infekcji, alergii, urazie lub podrażnieniu.

Jakie są objawy zapalenia spojówek i który objaw powinien niepokoić najbardziej?

Typowy objaw zapalenia spojówek to przekrwienie spojówki i zaczerwienienie oka, często z pieczeniem, podrażnieniem, łzawieniem oraz uczuciem obcego ciała lub „piasku” pod powiekami. Może pojawić się wydzielina, wodnista, wodno‑śluzowa, surowicza lub ropna, a przy ropnej często dochodzi do sklejania brzegów powiek po przebudzeniu. Częsty jest też obrzęk powiek, czasem światłowstręt, a zapalenie może zaczynać się w jednym oku.

Najbardziej niepokoi silny ból oka, szczególnie gdy towarzyszy mu światłowstręt lub obniżenie ostrości wzroku, ponieważ może to sugerować zajęcie rogówki lub innych struktur oka. Pilnej oceny wymaga też ropna, gęsta wydzielina, wysoka gorączka mimo leków przeciwgorączkowych, brak poprawy po kilku dniach leczenia, uraz oka oraz zapalenie u osób noszących soczewki kontaktowe.

Zapalenie spojówek u dzieci – jak wygląda i jakie daje objawy?

Zapalenie spojówek u dzieci często szerzy się łatwiej niż u dorosłych, ponieważ dzieci częściej dotykają oczu i mają gorszą higienę rąk, a przedszkole i szkoła sprzyjają transmisji infekcji. Objaw u dziecka bywa podobny jak u dorosłych, zaczerwienienie, łzawienie, pieczenie, światłowstręt, obrzęk powiek, uczucie „piasku”, a także wydzielina i sklejanie powiek. U części dzieci trudniej ocenić nasilenie dolegliwości, dlatego ważna jest obserwacja zachowania, tarcia oczu i niechęci do światła.

Rodzice powinni dbać o higienę, częste mycie rąk, krótkie paznokcie, osobny ręcznik i regularną zmianę poszewek. Do pediatry lub okulisty warto zgłosić się, gdy pojawia się ropna wydzielina, pogorszenie widzenia, gorączka lub gdy zapalenie spojówek u dzieci nie poprawia się po kilku dniach.

Przyczyny zapalenia spojówek – co najczęściej je wywołuje?

Najczęstsza przyczyna zapalenia spojówek to zakażenie wirusowe, bakteryjne lub reakcja alergiczna, rzadziej podrażnienie chemiczne albo uraz. W praktyce zapalenie spojówek najczęściej ma tło wirusowe, a jako częsty czynnik wskazuje się adenowirusy, nierzadko w trakcie lub po infekcji górnych dróg oddechowych z katarem, bólem gardła i kaszlem. Do zapalenia predysponują też zespół suchego oka, niedostateczne nawilżenie, długotrwałe noszenie soczewek i brak higieny, a także ekspozycja na kurz, drobnoustroje i zanieczyszczone powietrze.

Zapalenie spojówek o podłożu podrażnieniowym może wynikać z kontaktu z chlorem, dymem lub oparami chemicznymi, a promieniowanie UV może nasilać podrażnienie i zaczerwienienie. Przyczyna może być też mechaniczna, zranienie lub skaleczenie oka uszkadza spojówkę i ułatwia rozwój stanu zapalnego.

Rodzaje zapalenia spojówek – czym się różnią?

Wyróżnia się wirusowe zapalenie spojówek, bakteryjne zapalenie spojówek, alergiczne zapalenie spojówek oraz zapalenie podrażnieniowe. Spojówka w zakażeniach wirusowych zwykle daje wodnistą lub wodno‑śluzową wydzielinę i często współistnieją objawy przeziębienia, a w bakteryjnym zapaleniu dominuje ropna, żółta lub żółto‑zielona, gęsta wydzielina i sklejanie powiek. Alergiczne zapalenie spojówek wyróżnia uciążliwe swędzenie, zwykle symetryczne zajęcie obu oczu i sezonowość, najczęściej wiosenno‑letnią. Podrażnieniowe zapalenie częściej wiąże się z dymem, chlorem lub oparami, bez typowej zakaźności.

Bakteryjne zapalenie spojówek – typowy obraz i przebieg

Bakteryjne zapalenie spojówek często zaczyna się w jednym oku, a spojówka jest wyraźnie przekrwiona i podrażniona. Typowy objaw to ropna wydzielina, zwykle żółta lub żółto‑zielona i gęsta, z wyraźnym sklejaniem brzegów powiek, szczególnie po przebudzeniu. Najczęściej odpowiadają za nie gronkowce i paciorkowce, w tym Staphylococcus aureus, Streptococcus pneumoniae, Haemophilus influenzae i Moraxella catarrhalis.

Ryzyko cięższego przebiegu rośnie u osób noszących soczewki kontaktowe oraz przy urazach i zespole suchego oka. Konsultacja jest potrzebna zwłaszcza przy nasilonym bólu, ropnej, gęstej wydzielinie, braku poprawy po kilku dniach lub gdy pojawiają się objawy sugerujące zajęcie rogówki.

Wirusowe zapalenie spojówek – jak przebiega i kiedy podejrzewać zakażenie?

Wirusowe zapalenie spojówek często towarzyszy infekcji górnych dróg oddechowych lub pojawia się krótko po niej, z katarem, bólem gardła, kaszlem i czasem gorączką. Wydzielina bywa wodnista lub wodno‑śluzowa, a zapalenie często zaczyna się w jednym oku i po kilku dniach przechodzi na drugie. Często obserwuje się też powiększenie przyusznych węzłów chłonnych, a jako częsty czynnik wskazuje się adenowirusy, rzadziej wirus opryszczki, wirus ospy wietrznej lub enterowirusy.

Ten typ zapalenia łatwo się rozprzestrzenia, a do zakażenia dochodzi przez kontakt bezpośredni lub kropelkowy z chorą osobą oraz przez brudne ręce, wspólne ręczniki i kosmetyki do oczu. Leczenie jest zwykle objawowe, a w wybranych sytuacjach okulista może rozważyć krople przeciwwirusowe, na przykład przy opryszczce.

Alergiczne zapalenie spojówek – co je wyróżnia?

Alergiczne zapalenie spojówek jest wywołane kontaktem z alergenem, a dominujący objaw to uciążliwe swędzenie oczu, często także nosa. Spojówka zwykle jest zajęta symetrycznie w obu oczach, pojawia się łzawienie, zaczerwienienie i obrzęk powiek, a często współistnieje katar sienny, czyli alergiczny nieżyt nosa. Najczęściej nasila się w sezonie wiosenno‑letnim, gdy rośnie ekspozycja na pyłki.

Typowe alergeny to sierść zwierząt, kurz i roztocza, pyłki roślin, pleśń oraz składniki kosmetyków. Podstawą postępowania jest ograniczenie kontaktu z alergenem, a w leczeniu stosuje się leki przeciwhistaminowe i przeciwalergiczne krople, w cięższych przypadkach lekarz może zalecić kortykosteroidy.

Czy zapalenie spojówek jest zaraźliwe i jak ograniczyć szerzenie zapalenia?

Zapalenie spojówek jest zaraźliwe głównie wtedy, gdy ma tło wirusowe lub bakteryjne, ponieważ patogeny mogą przenosić się między ludźmi. Alergiczne i podrażnieniowe zapalenie spojówek nie przenosi się w relacji człowiek–człowiek. W zakaźnych postaciach do transmisji dochodzi przez kontakt z wydzieliną, brudne ręce, wspólne ręczniki i kosmetyki do oczu, a w wirusowym także drogą kropelkową.

Najważniejsze jest częste mycie rąk, unikanie dotykania okolic oczu oraz niewspółdzielenie ręczników i poszewek, które warto częściej zmieniać. W domu dobrze jest ograniczyć używanie wspólnych kosmetyków do oczu i dbać o czystość przedmiotów często dotykanych. W przypadku dzieci decyzję o powrocie do przedszkola lub szkoły najlepiej uzgodnić z lekarzem, szczególnie gdy zapalenie jest zakaźne.

Jak rozpoznać zapalenie spojówek w domu, a kiedy potrzebna jest diagnoza lekarska?

W domu można wstępnie ocenić, czy zapalenie spojówek przypomina infekcję czy alergię, pomocne są: rodzaj wydzieliny (wodnista częściej wirusowa, ropna częściej bakteryjna), dominujące swędzenie (częściej alergiczne), obustronność (częściej alergiczne) oraz współistniejący katar i ból gardła (częściej wirusowe). Trzeba jednak pamiętać, że objaw może się nakładać, a spojówka reaguje podobnie na różne czynniki drażniące.

Diagnozą i leczeniem zajmuje się lekarz okulista, który ocenia spojówkę i inne struktury oka w badaniu oraz zbiera wywiad o kontakcie z chorymi, soczewkach i alergenach. Przy podejrzeniu infekcji bakteryjnej możliwe jest pobranie próbki wydzieliny do badania laboratoryjnego, szczególnie gdy zapalenie jest ciężkie, nawracające lub nietypowe.

Ile trwa zapalenie spojówek i od czego zależy czas trwania?

Czas trwania zapalenia spojówek zależy od przyczyny i nasilenia procesu zapalnego, a także od tego, czy jest to ostre zapalenie spojówek, czy postać przewlekła. W ostrym zapaleniu objawy pojawiają się nagle i są intensywne, natomiast w przewlekłym są zwykle mniej nasilone, ale utrzymują się dłużej. Wirusowe zapalenie spojówek często trwa dłużej niż bakteryjne, a alergiczne może utrzymywać się tak długo, jak długo trwa ekspozycja na alergen.

Przebieg wydłużają: brak higieny rąk, ponowne zakażanie przez ręczniki i kosmetyki, dalsze noszenie soczewki kontaktowe mimo objawów, zespół suchego oka oraz niewłaściwe leczenie. Jeśli po kilku dniach nie ma poprawy, potrzebna jest kontrola, aby wykluczyć powikłania, na przykład zapalenie rogówki.

Na czym polega leczenie zapalenia spojówek i kiedy potrzebne są krople?

Leczenie zapalenia spojówek zależy od przyczyny i obejmuje higienę, unikanie drażniących czynników oraz przerwę w noszeniu soczewki kontaktowe. Stosuje się różne formy leków, krople do oczu, maści lub zawiesiny, dobierane do typu zapalenia. Krople nawilżające mogą zmniejszać pieczenie i uczucie ciała obcego, a w alergii pomocne są przeciwalergiczne krople i leki przeciwhistaminowe.

Gdy okulista podejrzewa zakażenie bakteryjne, może zalecić antybiotyki, najczęściej jako krople do oczu, czasem doustnie, w praktyce bywają to krople z antybiotykiem. Antybiotyk „na wszelki wypadek” nie jest dobrym rozwiązaniem, ponieważ wiele przypadków to zapalenie wirusowe lub alergiczne, gdzie nie skraca to choroby. W razie podejrzenia opryszczki lekarz może rozważyć krople przeciwwirusowe, a przy nasilonych objawach zawsze warto ocenić, czy nie doszło do zajęcia rogówki.

Domowe sposoby przy zapaleniu spojówek – co jest bezpieczne?

Bezpieczne domowe postępowanie w zapaleniu spojówek to przemywanie oka solą fizjologiczną NaCl 0,9% oraz delikatne usuwanie wydzieliny jałowym gazikiem. Zimne kompresy łagodzą swędzenie i obrzęk, a ciepłe ułatwiają usuwanie ropnej wydzieliny, gdy spojówka i powieki są sklejone. Pomocne są też substytuty łez, czyli krople nawilżające, które zmniejszają pieczenie i podrażnienie.

Należy unikać niejałowych okładów, „domowych” mieszanek do zakraplania oraz dzielenia ręczników i kosmetyków do oczu. Jeśli pojawia się silny ból, światłowstręt, pogorszenie widzenia, ropna, gęsta wydzielina lub brak poprawy po kilku dniach, domowe metody leczenia nie wystarczą i potrzebna jest diagnoza okulisty.

Zapalenie spojówek u dzieci – domowe postępowanie i higiena

U dzieci domowe postępowanie powinno być proste i higieniczne: przemywanie oka solą fizjologiczną NaCl 0,9% i usuwanie wydzieliny osobnym, jałowym gazikiem dla każdego oka. Warto pilnować częstego mycia rąk, regularnej zmiany poszewek i ręczników oraz tego, aby dziecko nie dotykało i nie pocierało oczu. Gdy występuje obrzęk spojówek lub powiek, zimny kompres może zmniejszyć dyskomfort, a przy ropnej wydzielinie ciepły okład ułatwia oczyszczanie.

W przypadku spojówek u dzieci ograniczenie kontaktu z rówieśnikami bywa potrzebne, szczególnie gdy zapalenie ma charakter zakaźny. Pilna konsultacja jest konieczna przy światłowstręcie, pogorszeniu widzenia, wysokiej gorączce mimo leków przeciwgorączkowych lub gdy pojawia się ropna, gęsta wydzielina. Jeśli zapalenie spojówek u dzieci nie poprawia się po kilku dniach, wskazana jest ocena okulisty.

Bibliografia

• Azari A.A., Barney N.P. (University of California, San Francisco). Conjunctivitis: A Systematic Review of Diagnosis and Treatment. JAMA 2013, 310(16), s. 1721–1729​
• Sheikh A., Hurwitz B. (University of Oxford). Antibiotics versus placebo for acute bacterial conjunctivitis. Cochrane Database of Systematic Reviews 2006, nr 2, CD001211​
• Bielory L. (Georgetown University Medical Center). Allergic conjunctivitis: the evolution of therapeutic options. Allergy and Asthma Proceedings 2012, 33(2), s. 129–139​
• American Academy of Ophthalmology Cornea/External Disease Panel (American Academy of Ophthalmology). Conjunctivitis Preferred Practice Pattern®. Ophthalmology 2018, 125(1), s. P94–P169​