Łuszczyca – przyczyny, objawy i diagnoza

Czym jest łuszczyca?

Łuszczyca to choroba zapalna skóry o podłożu autoimmunologicznym, w której układ odpornościowy (m.in. mechanizmy zależne od limfocytów T, Th1 i Th17) podtrzymuje stan zapalny. W naskórku dochodzi do zaburzonej regeneracji, a cykl dojrzewania keratynocytów jest przyspieszony i nieprawidłowy, z defektem wzrostu komórek w warstwie podstawnej naskórka. Łuszczyca jest przewlekłą chorobą z okresami poprawy i zaostrzeń, a rozwój łuszczycy może być stopniowy lub nagły, zależnie od czynników wyzwalających; łuszczyca występuje też w kilku odmianach klinicznych.

Jak wygląda łuszczyca skóry?

Typowo są to wyraźnie odgraniczone, czerwone lub czerwonobrunatne ogniska o złuszczającej się powierzchni, które w pełni rozwiniętej postaci tworzą tarczki o średnicy kilku centymetrów. Często są to wypukłe, okrągłe lub owalne zmiany pokryte srebrną łuską, czyli blaszka łuszczycowa, a typowa lokalizacja to łokcie. Najczęściej zgłaszana dolegliwość to świąd, który występuje u 70–90% pacjentów, czasem pojawia się też pieczenie lub ból przy pękaniu skóry. Pierwsze objawy bywają dyskretne, np. pojedyncza plamka i łuska, a łuszczyca skóry może mieć różne nasilenie i różną postać łuszczycy, w tym łuszczyca zwyczajna (najczęstsza) oraz łuszczyca plackowata o przebiegu plackowatym.

Objawy łuszczycy w zależności od lokalizacji

Łuszczyca – objawy zależą od okolicy ciała, chociaż wspólnym elementem jest rumień, łuska i nawracający stan zapalny. Na kończynach często widać tarczki na łokieć i kolana, w fałdach skórnych zmiany mogą być bardziej gładkie i wilgotne (tzw. łuszczyca odwrócona), a na owłosieniu dominują łuska i świąd. Zajęcie paznokci może dawać objaw choroby w postaci punktowych wgłębień lub odklejania płytki. Rzadko łuszczyca obejmuje prawie całą powierzchni skóry, wtedy przebieg jest ciężki i wymaga pilnej oceny lekarskiej; możliwe są też odmiany szczególne, np. łuszczyca wysiękowa.

Łuszczyca skóry głowy

Łuszczyca skóry głowy daje czerwone plamy lub tarczki ze srebrną łuską, a częstą dolegliwością jest świąd. Zmiany mogą wychodzić poza owłosienie, na czoło, kark i uszy, co bywa wskazówką diagnostyczną. Łuszczyca owłosionej skóry głowy bywa mylona z łojotokowym zapaleniem skóry lub grzybicą, dlatego przy utrzymujących się zmianach, nasilonym świądzie, sączeniu lub pękaniu skóry warto zgłosić się do dermatologa. W tej okolicy leczenie i pielęgnacja muszą uwzględniać formę preparatu, aby nie podrażniać tej okolicy i nie nasilać łuski.

Łuszczyca paznokci

Łuszczyca paznokci może objawiać się naparstkowaniem, czyli punktowymi wgłębieniami w płytce, czasem układającymi się liniowo lub przypadkowo. Inna typowa dolegliwość to „kropla oleju”, żółtawe zabarwienie pod płytką związane z zajęciem łożyska, a także onycholiza, czyli oddzielanie się płytki paznokciowej, które bywa częste. Takie zmiany mogą utrudniać pracę manualną i sprzyjać nadkażeniom, a ponieważ podobny obraz dają inne choroby skóry, rozpoznanie i leczenie powinny opierać się na ocenie specjalisty.

Łuszczyca wieku dziecięcego

U części chorych łuszczyca zaczyna się wcześnie, typ I zwykle przed 40. rokiem życia, często w dzieciństwie lub wieku młodzieńczym, i ma silny związek z predyspozycjami genetycznymi. U dzieci obraz może być mniej „klasyczny” niż u dorosłych, a zmiany częściej dotyczą owłosienia lub okolic narażonych na podrażnienia, co utrudnia rozpoznanie. W każdym wieku choroba ma przebieg nawrotowy, a przebyte infekcje mogą wyzwalać lub nasilać łuszczycę; u dzieci i młodzieży bywa też spotykana łuszczyca kropelkowa, zwłaszcza po infekcjach gardła, dlatego nagłe rozsiewy zmian po infekcji wymagają konsultacji. Rozpoznanie u dziecka opiera się głównie na badaniu skóry i wywiadzie, a leczenie dobiera się ostrożnie do wieku i lokalizacji.

Łuszczyca – przyczyny

Łuszczyca – przyczyny są wieloczynnikowe i obejmują czynniki genetyczne, immunologiczne oraz środowiskowe. Dziedziczenie jest wielogenowe, a z chorobą wiąże się m.in. polimorfizm genu HLA-Cw6, przy czym same geny nie przesądzają o zachorowaniu. W praktyce „bierze się” ona z nieprawidłowej reakcji układu odpornościowego, która przyspiesza odnowę naskórka i prowadzi do powstawania zmian skórnych. Na rozwój łuszczycy wpływają też czynniki zewnętrzne, które mogą uruchamiać lub nasilać dolegliwości u osób predysponowanych.

Najczęstsza przyczyna łuszczycy i czynniki zaostrzające

Najczęstsza przyczyna łuszczycy w sensie „podstawy choroby” to predyspozycja genetyczna połączona z reakcją immunologiczną, natomiast zaostrzenia wywołują czynniki środowiskowe. Do typowych wyzwalaczy należą stresy psychiczne, urazy mechaniczne skóry (zjawisko Koebnera, zmiany mogą pojawić się po 6–12 dniach wzdłuż linii zadrapania), przebyte infekcje, w tym infekcja bakteryjna, a także palenie papierosów i picie alkoholu. Zaostrzenie mogą nasilać również niektóre leki, wymienia się m.in. beta-blokery, leki przeciwmalaryczne, NLPZ i cymetydynę, a u części osób czynnikiem jest menopauza. W typie II początek choroby przypada zwykle na 50–70 lat i częściej wiąże się z wpływem środowiska; łuszczyca często nasila się też w okresach przewlekłego stresu.

Czy łuszczyca jest zaraźliwa?

Łuszczyca nie jest chorobą zakaźną, nie można się nią zarazić przez dotyk, korzystanie z tych samych ręczników, basenu czy kontakt w pracy i szkole. Wynika to z faktu, że jest to choroba autoimmunologiczna, a nie infekcja wywołana drobnoustrojem. W rozmowie z bliskimi warto podkreślać, że zmiany na skórze nie oznaczają zagrożenia dla otoczenia, a wsparcie społeczne ułatwia przestrzeganie zaleceń i leczenie. Jeśli ktoś unika kontaktu z powodu widocznych zmian, pomocne bywa krótkie wyjaśnienie i zachęta do zadawania pytań.

Diagnoza łuszczycy

Diagnoza opiera się głównie na wywiadzie i badaniu skóry, lekarz ocenia wygląd, lokalizację i nasilenie zmian oraz pyta o nawroty, czynniki wyzwalające i choroby w rodzinie. Pomocne są klasyczne cechy, takie jak objaw świecy stearynowej, gdy po zdrapaniu łuski skóra pod nią jest błyszcząca jakby pokryta woskiem, oraz objaw Auspitza, czyli drobne kropelkowate krwawienia po zdrapaniu łuski. Do pilniejszej konsultacji skłania szybko narastający obraz zmian, rozległe zajęcie skóry, silny ból, gorączka, podejrzenie erytrodermii lub krost, a także dolegliwości stawowe sugerujące łuszczycowe zapalenie stawów. W razie wątpliwości lekarz może zlecić badania dodatkowe, aby odróżnić łuszczycę od innych choroby skóry.

Łuszczyca – leczenie

Leczenie ma na celu zmniejszyć stan zapalny, ograniczyć łuskę, złagodzić dolegliwości i wydłużyć remisje, a wybór terapii zależy od rozległości zmian, lokalizacji (np. skóra głowy), nasilenia świądu i wpływu choroby na życie. W łagodniejszych postaciach zwykle wystarcza terapia miejscowa, a w cięższych lub opornych rozważa się terapię systemową pod kontrolą lekarza. Znaczenie ma też postać łuszczycy, np. łuszczyca krostkowa lub erytrodermia wymagają szybszej oceny i intensywniejszego postępowania. Leczenie łuszczycy jest długofalowe, a regularność i właściwa pielęgnacja pomagają utrzymać efekt; w części przypadków łuszczyca może też dotyczyć dłoni i stóp, co wpływa na dobór preparatów.

Metody leczenia łuszczycy

W praktyce leczenie łuszczycy łączy metody farmakologiczne i niefarmakologiczne, a plan ustala się indywidualnie, aby kontrolować nawroty i ograniczać działania niepożądane. Stosuje się leczenie miejscowe na ogniska, czasem fototerapię, a przy większym nasileniu lub zajęciu szczególnych okolic wdraża się terapię ogólnoustrojową, zawsze z monitorowaniem. Ważnym elementem jest też unikanie czynników nasilających, takich jak stres, urazy mechaniczne, palenie czy alkohol, ponieważ mogą pogarszać dolegliwości i przyspieszać rozwój łuszczycy. U pacjentów z łuszczycą istotna jest kontrola współistniejących dolegliwości, w tym objawów stawowych.

Leczenie miejscowe

Leczenie miejscowe bywa wystarczające, gdy zmiany są ograniczone i nie obejmują dużych powierzchni, a uogólnione dolegliwości nie występują. Kluczowe jest dobranie formy preparatu do okolicy, na owłosienie częściej sprawdzają się roztwory, pianki lub szampony lecznicze, a na grubsze tarczki na łokieć lepsze mogą być maści. Częsty błąd to zbyt krótka terapia lub nieregularne stosowanie, co osłabia efekt i sprzyja nawrotom. Jeśli mimo prawidłowego stosowania zmiany nie ustępują, potrzebna jest kontrola i modyfikacja leczenia.

Leczenie ogólne

Terapie systemowe rozważa się przy rozległych zmianach, dużym wpływie choroby na funkcjonowanie, nieskuteczności terapii miejscowej lub w ciężkich postaciach, takich jak uogólniona łuszczyca krostkowa, opisywana jako najcięższa postać łuszczycy. Taka terapia wymaga stałej kontroli lekarskiej, oceny przeciwwskazań, monitorowania działań niepożądanych i możliwych interakcji z innymi lekami. Szczególnej uwagi wymagają pacjenci z objawami stawowymi, ponieważ łuszczycowe zapalenie stawów może obejmować jeden staw lub wiele stawów i prowadzić do zwyrodnienia oraz niepełnosprawności, nawet gdy zmiany skórne mogą wystąpić lub nie wystąpić. Decyzje o leczeniu powinny uwzględniać też planowanie ciąży, choroby współistniejące i styl życia.

Jak złagodzić objawy na co dzień i wspierać skórę?

Aby wspierać skórę na co dzień, warto dbać o regularne nawilżanie i natłuszczanie, unikać drapania i mechanicznego uszkadzania ognisk, a także ograniczać czynniki, które często nasilają łuszczycę, jak stres, palenie i alkohol. Pomaga delikatne mycie, krótsze kąpiele w letniej wodzie i ochrona skóry przed otarciami, ponieważ urazy mogą prowokować nowe zmiany. U części osób wsparciem jest prowadzenie dziennika, który pozwala zauważyć, po czym dolegliwości się nasilają, np. po infekcji lub w okresie dużego napięcia. Jeśli świąd jest silny lub pojawiają się pęknięcia, sączenie albo ból, warto skonsultować leczenie i codzienną rutynę z lekarzem, aby złagodzić objawy.

Na czym polega pielęgnacja skóry z łuszczycą?

Pielęgnacja skóry powinna wspierać barierę naskórkową i ograniczać suchość, która nasila świąd i pękanie. Najczęściej sprawdza się codzienne stosowanie emolientów, delikatne środki myjące bez silnych substancji zapachowych oraz unikanie tarcia ręcznikiem, lepiej skórę osuszać przez przykładanie. Nie należy zrywać łuski na siłę, ponieważ mikrourazy mogą pogarszać stan i prowokować nowe ogniska. Dobrze dobrana rutyna pomaga utrzymać komfort i zbliżyć skórę do stanu zdrowej skóry, chociaż nie zastępuje leczenia, gdy zmiany są aktywne.

Pielęgnacja skóry przy zmianach na skórze głowy

Przy zmianach w tej okolicy ważne są łagodne szampony i regularne, delikatne mycie, aby usuwać łuskę bez podrażniania. Pomocne bywa zmiękczanie łuski preparatami natłuszczającymi przed myciem, a następnie dokładne spłukanie, bez intensywnego drapania paznokciami. Jeśli łuszczyca skóry głowy powoduje silny świąd, sączenie lub zmiany wychodzą na czoło i kark, sama rutyna pielęgnacyjna może nie wystarczyć i potrzebne jest leczenie, dobrane do tej okolicy. W razie wątpliwości diagnostycznych, zwłaszcza gdy obraz przypomina łojotokowe zapaleniem skóry, warto skonsultować się z dermatologiem, aby dobrać właściwe postępowanie.

Bibliografia

• Napiórkowska A., Mossakowska M., Bilińska M., Kisiel B., Kiecka A., Rutkowski B. (Narodowy Instytut Geriatrii, Reumatologii i Rehabilitacji w Warszawie). Łuszczycowe zapalenie stawów – obraz kliniczny, czynniki ryzyka i współchorobowości. Reumatologia 2019, t. 57, nr 2, s. 65-73​
• Czarnowicki T., Krueger J.G. (Icahn School of Medicine at Mount Sinai, New York). Psoriasis: from pathogenesis to new personalized therapies. Journal of Translational Medicine 2014, t. 12, nr 1, s. 258​
• Henseler T., Christophers E. (University of Kiel). Psoriasis of early and late onset: characterization of two types of psoriasis vulgaris. Journal of the American Academy of Dermatology 1985, t. 13, nr 3, s. 450-456​
• Puig L., Strohal R., Kragballe K., van de Kerkhof P., Baker C., Vender R., de Cuyper C. (Hospital de la Santa Creu i Sant Pau, Barcelona). Nail psoriasis: a review of clinical features, pathogenesis, differential diagnosis, and management. Journal of the European Academy of Dermatology and Venereology 2014, t. 28, nr 1, s. 3-11​
• Mrowietz U., Kragballe K., Reich K., Spuls P., Griffiths C.E.M., Nast A., Gisondi P., Schmitt J., Bagot M., Ferrándiz C., de Jong E., Segaert S., van de Kerkhof P. (University Medical Center Schleswig-Holstein, Kiel). Definition of treatment goals for moderate to severe psoriasis: a European consensus. Archives of Dermatological Research 2011, t. 303, nr 1, s. 1-10​